Zygmunt I Stary (1506-1548)

 

 

 

Urodzony w 1467 roku, piąty syn Kazimierza Jagiellończyka i Elżbiety. W 1498 roku został księciem głogowskim, później zarządzał całym Śląskiem w imieniu swego brata, króla Czech i Węgier. W 1506 roku obrany został wielkim księciem litewskim i niedługo potem królem polskim. Prowadził rozważną politykę w oparciu o możnowładców, choć nie udało mu się uniknąć wojen. W 1515 roku na zjeździe wiedeńskim zrzekł się praw do korony czeskiej i węgierskiej. Wyraził zgodę na sekularyzację resztki państwa zakonnego w Prusach i przyjął w 1525 roku hołd pierwszego ich świeckiego władcy, Albrechta. Przyłączył do Polski Mazowsze. W ostatnich latach ulegał wpływowi swej drugiej żony, księżniczki włoskiej, Bony Sforza. Na czasy Zygmunta I przypada początek złotego wieku kultury polskiej. Zmarł w 1548 roku, pochowany został w katedrze wawelskiej.

 

1

 

17

 

1506 - Statut Łaskiego - zbiór wszystkich wydanych wcześniej przywilejów i praw. Śmierć Aleksandra Jagiellończyka. Panowanie Zygmunta I Starego (do 1548). Pierwszy druk tekstu Bogurodzicy;

 

Zbior praw polskich wydany przez arcybiskupa Jana Łaskiego, prymasa Polski. Na ilustracji potronowie Polski i Krakowa: św., św. Wojciech, Stanisław, Wacław i Florian.

 

28

 

1507 - Wznowienie działalności mennicy krakowskiej. Początek przebudowy Wawelu w stylu renesansowym (do 1536);

 

27

 

Staloryt Państwowej Drukarni w Wiedniu. 10 zł – widok Wawelu wg sztychu H. Schedela z Kroniki Norymberskiej. Projekt znaczka wykonali prof. Gessner i Walter Kreb. Rytował prof. Lorber. Znaczek 10 zł drukowany był w arkuszach obejmujących 4 arkusiki ozdobne, każdy po 8 szt. znaczków. Każdy arkusik u góry ma niemieckie godło oraz napis „Generalgouvernement„. Boczne marginesy ozdobione liśćmi dębowymi. U dołu arkusika umieszczono napis „Deutsche Post Osten”, a po lewej stronie napis: „Entwurf: K. Gessner Wien”, po prawej – „Stich: F. Lorber Wien”. U dołu czerwone cyfry 1, 2, 3 lub 4 oznaczające sektory.

 

8 gr brunatno pomarańczowy – Baszta Sandomierska na Wawelu w Krakowie. Arkusz drukarski zawierał cztery sektory sprzedażne po 50 znaczków (pięć rzędów poziomych po 10 szt.). Znaczek został zaprojektowany przez prof. Erwina Puchingera, na podstawie przedwojennych fotografii.

 

1509 - Konflikt zbrojny z Mołdawią. Odnowienie przez sułtana tureckiego Bajazyta II pokoju z państwem polskim (do 1510);

1510 - Decyzja sejmu, zabraniająca przekazywania w testamencie dóbr ziemskich Kościołowi katolickiemu. Albrecht Hohenzollern wielkim mistrzem zakonu krzyżackiego. Urodził się Józef Struś (zm. 1568), lekarz, twórca polskiej kardiologii;

1512 - Najazd tatarski, zwycięstwo wojsk polskich w bitwie pod Wiśniowcem. Pierwszy etap (do 1514) wojny litewsko-moskiewskiej;

1513 - Pierwsza książka drukowana w języku polskim - Raj duszny Biernata z Lublina (drukarnia Floriana Unglera w Krakowie);

1514 - Bitwa pod Orszą, zwycięstwo wojsk litewsko-polskich, pod wodzą Konstantego Ostrogskiego, nad oddziałami moskiewskimi;

 

16

 

32

 

22

 

29

 

1515 - Udział Zygmunta I Starego i Władysława Jagiellończyka w zjeździe wiedeńskim (plany dynastyczne Jagiellonów i Habsburgów). Drugi etap (do 1517) wojny litewsko-moskiewskiej. Pierwszy wyrok w sprawie o czary (w Waliszewie koło Poznania);

 

Później były inne wyroki, a szczególnie Kraków z nich zasłynął.
Jak wszędzie w średniowieczu, a nawet później, jeszcze w wieku XVIII,. w Krakowie w czasie śledztwa, które nazwano inkwizycją, stosowano tortury. Miały one na celu wymuszenie prawdziwych zeznań, przyznanie się do winy, wydanie wspólników, ukrytych skarbów itp. Torturowano także posądzonych o czary i praktyki z diabłem. Grozę budząca izba tortur znajdowała się w lochu pod wieżą Ratuszową.
Ten środek dowodowy często chybiał celu, gdyż torturowani, aby skrócić męki, przyznawali się generalnie do wszystkich możliwych i niemożliwych zarzutów. Woleli śmierć niż tortury.
Niewiasty, które wiodły występne życie, zdradzały mężów, stawiano na pręgierzu przed kościołem Mariackim. Była tam - i jest do dzisiejszego dnia - żelazna obręcz zamykana, przymocowana łańcuchem do ściany kościoła przy południowym portalu. Obręcz kat wkładał skazanej na szyję i zamykał na kłódkę.
Prawdziwe, oryginalne "kuny" istnieją na swym starym miejscu przy kościele Mariackim. To rzadki zabytek, gdzie indziej już nie spotykany. Pamięć o tych czasach zachował też piękny obraz malarza Władysława Rossowskiego, ucznia Jana Matejki.
Na obrazie widzimy młodą, urodziwą niewiastę zamkniętą w "kunie" przed kościołem Mariackim. Obok niej stoi kat oparty wraz z mieczem, otacza ich tłum. Większość zebranych patrzy na skazaną z pogardą, ale są tacy, którzy jej współczują.
Krakowski Rynek miejscem kaźni. Ścięcie księdza Dziewońskiego. Katarzyna Wajglowa spalona za bluźnierstwa. Okrutna zemsta krwawego burmistrza Czeczotki. Już nie pamiętamy, że kiedyś przed głównym wejściem do Mariackiego kościoła, tam, gdzie dzisiaj popisują się mimowie, gdzie turyści zadzierają głowy, aby zobaczyć hejnalistę - niegdyś płonęły stosy.
Pierwowzór „Skazanej” został namalowany  przez  Rossowskiego  w  1880  roku  i  wystawiany  w krakowskim TPSP oraz reprodukowany w litografii kolorowej w 1895 r. Obraz ukazywał scenę wykonanie  wyroku  sądowego  na  cmentarzu  przy  kościele Mariackim. Prezentowany obraz jest późniejszą, autorską wersją  „Skazanej”  z  1880  r.  Jak  pisał  Henryk  Sienkiewicz: „Skazana  Rossowskiego  jest  ofiarą,  która upadła pod brzemieniem hańby i sromoty - zapewne niezasłużonej. Wzbudza  ona  najwyższą  litość.  Widz domyśla się jakichś tragicznych nieszczęść, które zwaliły się pod całym ciężarem na tę duszę biedną, jasną i niewinną. Toteż czuje przede wszystkim litość: jego własne „ja” jest bezpośrednio w grze - stąd obraz robi wrażenie daleko żywsze.

 

31

 

1517 - Powstanie floty kaperskiej ("królewskiej straży morskiej" w Gdańsku). Budowa kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu (do 1533). Ukazanie się Traktatu o dwóch sarmacjach Macieja z Miechowa (po łacinie, po polsku w 1535);

 

4

 

Kraków, Wawel, Kaplica Zygmuntowska 1518 - 1533, Ołtarz srebrny

 

30

 

1518 - Przybycie do Polski księżniczki Bony Sforzy (drugiej żony Zygmunta I Starego);

1519 - Najazd moskiewski i tatarski. Klęska wojsk polskich pod Sokalem. Ostatnia wojna z zakonem krzyżackim (do 1521). Ufundowanie przez biskupa poznańskiego Jana Lubrańskiego akademii w Poznaniu (tzw. Akademia Lubrańskiego);

 

11

 

Założenie Akademii Lubrańskich w Poznaniu.

 

1520 - Początki ruchu egzekucyjnego szlachty. Pierwszy edykt króla Zygmunta I Starego zakazujący przywozu literatury luterańskiej (kolejny w 1523). Odlanie największego polskiego dzwonu ("Zygmunt", 11 ton);

 

3

 

1521 - Czteroletni rozejm z zakonem krzyżackim. Książę pomorski Bogusław X oddaje Pomorze Zachodnie w lenno cesarzowi;

1522 - Pięcioletni rozejm w wojnie litewsko-moskiewskiej;

1523 - Drugi edykt królewski zakazujący sprowadzania ksiąg luterańskich, obwarowany karą śmierci;

1524 - Uruchomienie pierwszej papierni (w Wilnie). Ukazanie się pierwszej drukowanej książki w języku litewskim (w Królewcu);

1525 - Hołd pruski - hołd lenny złożony Zygmuntowi I Staremu przez Albrechta Hohenzollerna;

 

5

 

6

 

18

 

19

 

20

 

21

 

1526 - Śmierć ostatniego księcia mazowieckiego, Janusza III. Początek starań o przyłączenie jego ziem do Polski. Druk pierwszej mapy Polski i zachodniej Litwy (Bernarda Wapowskiego). Reforma monetarna Zygmunta I Starego (do 1529, 1 złoty = 30 groszy);

 

14

 

Rozprawa o monecie

 

1528 - Kodyfikacja zwyczajów i praw na Litwie. Ordunek górny - pierwsza kodyfikacja prawa górniczego w języku polskim;

1529 - Zjazd warszawski - połączenie Mazowsza z Polską;

1530 - Koronacja Zygmunta Augusta (syna Zygmunta I Starego) na króla Polski (pełnię władzy uzyskał po śmierci ojca). Konflikt z Mołdawią o Pokucie. Urodził się Jan Kochanowski (zm. 1584), poeta. Pierwsze pałace w stylu renesansowym (do 1540, m.in. Pieskowa Skała);

 

6a

                                                                                   10

 

12

 

15                                                                                                                                               

1531 - Bitwa pod Obertynem. Wojska Jana Twardowskiego zwyciężają Mołdawian. Wielki Przywilej Ziemski - rodzaj pierwszej pisanej konstytucji - wydany przez ostatniego Piasta na Górnym Śląsku, księcia Jana Dobrego;

 

7

 

MEDAL

Hetman Jan Tarnowski

Bitwa pod Obertynem

ŚREDNICA: ok. 7cm

 

26

 

Postanowiłem uczcić tę bitwę Pocztą Balonową wpisując w kopertę medal pamiatkowy, który odzwierciedla bitwę, a jednocześnie upamiętnić 450. rocznicę śmierci hetmana Jana Tarnowskiego.

 

23

 

24

 

2

 

1508 Odzyskanie Lubecza przez Litwę;

1522 Utrata Smoleńska przez Litwę na rzecz Moskwy;

1526 Inkorporacja do Korony lennego Mazowsza. Utrata Jedysanu przez Litwę na rzecz Turcji;

1531 korekta granicy polsko-mołdawskiej na Pokuciu;

 

1533 - "Wieczysty pokój" Zygmunta I Starego z sułtanem tureckim Sulejmanem II Wspaniałym (obowiązywał 80 lat);

 

25

 

1534 - Wojna litewsko-moskiewska (do 1537);

1535 - Edykt królewski, zakazujący przebywania w Polsce wyznawcom radykalnych doktryn religijnych;

1536 - Urodził się Piotr Skarga (zm. 1612), pisarz i kaznodzieja jezuicki, przedstawiciel kontrreformacji;

1537 - Wojna kokosza - rokosz szlachty zebranej pod Lwowem przeciwko kolejnej wyprawie mołdawskiej. Urodził się Wojciech Oczko (zm. 1599), lekarz wenerolog i balneolog;

1538 - Najazd wojsk mołdawskiego hospodara Petryły. Wspólne działania Polski i Turcji kończą spór. Odzyskanie Pokucia;

1542 - Synod w Piotrkowie - ścisłe określenie przez biskupów katolickich kompetencji sądów kościelnych w Polsce. Urodził się Jan Zamoyski (zm. 1605), kanclerz;

                                                                      9                      

1543 - Wydanie w Norymberdze De revolutionibus orbium coelestium (O obrotach ster niebieskich) Mikołaja Kopernika. Krótka rozprawa między trzema osobami: Panem, Wójtem a Plebanem Mikołaja Reja;

 

13

 

33

 

1544 - Objęcie samodzielnych rządów na Litwie przez Zygmunta Augusta. Powstanie protestanckiej akademii w Królewcu (staraniem Albrechta Hohenzollerna);

1545 - Ukazanie się pierwszego drukowanego katechizmu w języku polskim;

1547 - Urodził się Stanisław Żółkiewski (zm. 1620), hetman. Ukazanie się Katechizmu Martynasa Maźvydasa uważanego za najstarszy zabytek języka litewskiego;

 

8

 

1548 - Śmierć Zygmunta I Starego. Panowanie Zygmunta Augusta (do 1572);